Ubuntu Proxy Ayarları: Masaüstü, Terminal ve apt

Ubuntu proxy ayarları üç ayrı katmanda yaşar ve biri diğerini kapsamaz. Masaüstündeki Ayarlar uygulamasının Ağ bölümündeki Ağ Vekili paneli tarayıcıları ve bu ayarı okuyan grafik uygulamaları kapsar. Terminalden çalıştırdığınız curl gibi programlar kendi seçeneklerini ya da ortam değişkenlerini okur. Paket yöneticisi apt ise yalnız kendi yapılandırma dosyasındaki anahtara bakar. Windows ve Mac’te tek bir sistem ayarı tarayıcıların çoğunu kapsar; Ubuntu’da hangi katmana yazacağınızı hangi programı proxy’den geçireceğiniz belirler.

Bu yazıdaki panel adımları GNOME yardım belgesinin İngilizce sürümünden alındı; Ubuntu’nun kendi yardım sitesi yazım günü cevap vermediği için Türkçe menü adları İngilizce adların çevirisinden yazıldı ve sürüme göre farklı görünebilir. apt bölümü apt-transport-http kılavuz sayfasından, terminal örneği curl kılavuzundan alındı. Kurulum serisinin diğer ayakları sitede ayrı rehberlerdir: Windows proxy ayarları ve Mac proxy ayarları; ortam değişkenleriyle sistem genelinde proxy tanımlamak bu yazının dışında bırakıldı.

GNOME belgesine göre yol şudur: Etkinlikler görünümünü açıp Network (Ağ) yazmaya başlayın, Ağ panelini açın ve soldaki listeden Network proxy (Ağ Vekili) seçeneğini seçin. Panelde üç yöntem vardır. None (Hiçbiri) uygulamaların doğrudan bağlanması demektir. Manual (Elle) seçildiğinde her protokol için ayrı adres ve port alanı açılır; belge dört protokol sayar: HTTP, HTTPS, FTP ve SOCKS. Automatic (Otomatik) ise sistem için uygun yapılandırmayı içeren bir adres ister; kurumsal ağlardaki PAC betiği buraya yazılır, satın alınan bir paket için bu seçenek kullanılmaz.

Belge, ağ bağlantısını kullanan uygulamaların burada belirlenen ayarı kullanacağını yazar; ancak hangi uygulamaların bu ayarı okuduğu belgede listelenmez. Aşağıdaki kapsam bölümü bu boşluğu sitedeki diğer rehberlerin yöntemiyle, yani doğrulama adımıyla kapatır: ayarı girip hangi programın proxy’den çıktığına bakarsınız.

Elle yöntemde kaydet düğmesi yoktur; alanlar doldurulduğu anda ayar geçerli olur. Bu, yanlış porta yazılmış bir adresin tarayıcıyı hemen bağlantısız bırakması demektir. Paneli kapatmadan önce bir sonraki bölümdeki eşlemeyi yapın ve ardından doğrulama bölümündeki adımı uygulayın.

Panelde dört satır olması dört ayrı proxy gerektiği anlamına gelmez. Paketinizin etiketinde HTTP ya da HTTPS yazıyorsa aynı adres ve portu hem HTTP hem HTTPS satırına yazın. HTTP satırı http:// adresli siteler için, HTTPS satırı ise şifreli siteler için kullanılır; ikisini aynı proxy karşılar, çünkü HTTP proxy şifreli siteleri tünel açarak taşır. Paketinizin etiketinde yalnız SOCKS yazıyorsa adresi yalnız SOCKS satırına yazın ve HTTP ile HTTPS satırlarını boş bırakın; SOCKS adresini HTTP satırına yazmak, tarayıcının proxy’ye anlamadığı dilde konuşması ve bağlantının reddedilmesiyle biter. Hangi paketin hangi dili konuştuğu sitedeki HTTP, HTTPS ve SOCKS5 farkı rehberinde anlatılıyor.

FTP satırı bugün boş kalır. Dosya aktarımı için proxy kullanan masaüstü programı kalmadı sayılır ve satıcılar bu protokol için ayrı adres vermez. Boş bırakılan satır zarar vermez; doldurulan ama çalışmayan satır da tarayıcıyı etkilemez, yalnız kafa karıştırır.

Kullanıcı adı ve parola alanı için belgede bir ifade yok. Bu yazı için bakılan GNOME yardım sayfasında Elle yöntemin alanları yalnız adres ve port olarak geçiyor; parola kutusu anlatılmıyor. Parola ile gelen bir pakette tarayıcı ilk istekte bir giriş penceresi açabilir ya da hiç açmadan bağlantıyı reddedebilir; bu davranış tarayıcıya göre değişir ve bu yazı için her tarayıcıda denenmedi. İki temiz yol var: parolayı ilk istekte soran tarayıcıya bir kez girip kaydetmek, ya da satıcı IP izni veriyorsa paketi ev adresinize bağlatıp parolayı hiç kullanmamak. Yöntemlerin karşılaştırması sitedeki proxy kimlik doğrulama yöntemleri rehberinde var; hangi paketin IP izni desteklediği ürün sayfasında yazmıyorsa satın almadan önce sorulur.

Ayarı girdikten sonra kapsamı kendiniz ölçersiniz, çünkü belge bir liste vermiyor. Bir IP adresi gösteren sayfayı açın. Chrome ve Chromium sistem ayarını okur; sayfada proxy’nin adresi görünmelidir. Firefox’un kendi bağlantı ayarı vardır ve sistem ayarını kullanma seçeneğiyle gelir; bu seçenek açıksa Firefox da proxy’den çıkar, elle bir adres girilmişse o adres sistem ayarının önüne geçer. Firefox’un ayar penceresindeki dört seçeneğin ne yaptığı ayrı bir rehberin konusu; burada yalnız kapsam sorusu için şu yeter: iki tarayıcıda aynı IP sayfasını açıp sonuçları karşılaştırın.

Snap ya da Flatpak olarak kurulan uygulamalar ayrı bir soru işaretidir. Bu paketleme biçimleri uygulamayı sistemden yalıtır ve bazıları masaüstü proxy ayarını okumaz. Hangi paketlerin okuduğu denenmedi; kural aynıdır, uygulamanın içinden bir IP sayfası açıp bakın. Okumayan bir uygulama için seçenek, varsa uygulamanın kendi proxy ayarıdır.

Terminal programları masaüstü ayarını okumaz. curl, wget ve betikler ya komut satırında verilen seçeneğe ya da ortam değişkenlerine bakar. Masaüstü panelini doldurduktan sonra terminalde proxy’siz çıkıyor olmanız bir hata değildir; panel yalnız grafik uygulamalar içindir. Terminal için bir sonraki bölümdeki tek örnek, apt için ondan sonraki bölüm yeter.

Terminalde proxy’yi her komuta ayrı vermek en güvenli yoldur, çünkü yalnız o komut proxy’den çıkar ve arkada kalan bir ayar olmaz. curl kılavuzuna göre -x seçeneği proxy’yi protokol öneki, adres ve port olarak alır: önek yazılmazsa ya da http:// yazılırsa HTTP proxy sayılır; socks5:// ve socks5h:// SOCKS5 ister; port yazılmazsa 1080 varsayılır. Kullanıcı adı ve parola -U seçeneğiyle kullanıcı:parola biçiminde verilir. HTTP paketi için komut şöyle görünür: curl -x http://proxy-adresi:port -U kullanici:parola https://api.ipify.org. SOCKS paketi için öneki socks5h:// yapmak yeter; h harfi alan adının proxy tarafında çözülmesini sağlar.

Varsayılan portun 1080 olması sık bir hatanın kaynağıdır: HTTP paketinin portunu yazmayı unutursanız curl 1080’e gider ve proxy orada dinlemiyorsa bağlantı reddedilir. Paneldeki port her zaman yazılır. Komut çıktısında proxy’nin adresi görünüyorsa paket çalışıyor demektir; aynı komutu -x olmadan çalıştırdığınızda kendi adresiniz görünür ve ikisi arasındaki fark doğrulamanın kendisidir. Hız, anonimlik ve sızıntı kontrolünün tamamı sitedeki proxy nasıl test edilir rehberinde anlatılıyor.

Ortam değişkenleri (http_proxy, https_proxy, all_proxy ve no_proxy) aynı işi bütün terminal oturumu için yapar; curl kılavuzu küçük harfli sürümün öncelikli olduğunu ve http_proxy’nin yalnız küçük harfle tanındığını yazar. Bu değişkenlerin kalıcı tanımı ayrı bir konu; bu rehber tek komutluk kullanımda kalır.

apt masaüstü panelini okumaz; apt-transport-http kılavuzuna göre sistem geneli için http_proxy ortam değişkenini, apt’ye özel ayar için Acquire::http::Proxy anahtarını tanır. Anahtar /etc/apt/apt.conf.d/ dizinine koyacağınız küçük bir dosyaya yazılır; apt.conf kılavuzu bu dizindeki dosyaların sırayla okunduğunu söyler. Dosyanın içeriği tek satırdır: Acquire::http::Proxy "http://kullanici:parola@proxy-adresi:port/"; şeklinde, sondaki noktalı virgül dahil. Şifreli depolar için aynı satırın https sürümü Acquire::https::Proxy ile yazılır.

Kılavuz üç şema sayar: http, https ve socks5h. Yani SOCKS paketiniz varsa apt de onu kullanabilir; adresin başına socks5h:// yazılır. Kullanıcı adı ve parolayı adresin içine yazmak yerine apt_auth.conf dosyasına koymak kılavuzun önerdiği yoldur; parola adres satırında durduğunda, o dosyayı okuyabilen herkes parolayı görür. Parolada iki nokta, @ ya da / gibi adres biçiminde anlamı olan karakterler varsa yüzde kodlamasıyla yazılır; bu durumda apt_auth.conf daha az sorun çıkarır.

Kılavuzun iki ayrıntısı işe yarar. Birincisi DIRECT özel değeri: Acquire::http::Proxy::sunucu-adi "DIRECT"; satırı belirli bir depoyu proxy dışında bırakır; yerel bir ayna ya da kurum içi depo için kullanılır, no_proxy ortam değişkeni de aynı amaca hizmet eder. İkincisi anahtarın yalnız apt’yi kapsaması: bu dosya tarayıcıyı, curl’ü ya da Snap mağazasını proxy’den geçirmez. Paketin dönemi bittiğinde bu dosyayı silmeyi unutmak, apt update komutunun proxy’ye bağlanamadım diye durmasıyla sonuçlanır; sık sorunlar bölümündeki ilk satır budur.

Üç katmanın her biri ayrı doğrulanır, çünkü biri çalışırken diğeri çalışmıyor olabilir. Masaüstü için tarayıcıda bir IP sayfası açılır. Terminal için curl komutu -x ile ve -x olmadan çalıştırılır. apt için sudo apt update çalıştırılır; depo listeleri iniyorsa proxy kabul edilmiştir, kimlik hatası ya da bağlantı reddi geliyorsa dosyadaki adres, port ya da parola yanlıştır. apt’nin hata satırı proxy adresini gösterir; adres dosyada yazdığınızdan farklıysa aynı dizinde başka bir dosyada ikinci bir Proxy satırı vardır ve sonuncusu geçerli olmuştur.

Kapatma da katman katmandır. Masaüstünde Ağ Vekili panelinde yöntem Hiçbiri yapılır; alanlardaki adresler silinmese de yöntem Hiçbiri olduğunda kullanılmaz. Terminalde kapatacak bir şey yoktur; -x verilmeyen komut proxy’siz çıkar. apt için dosya /etc/apt/apt.conf.d/ dizininden silinir ya da satır başına // konularak yoruma alınır. Ayar kendiliğinden geri geliyorsa yapılandırmayı yöneten bir kurum ilkesi ya da başka bir yapılandırma dosyası vardır; aynı dizinde proxy geçen bütün dosyaları listelemek ilk adımdır.

apt update proxy’ye bağlanamıyor, tarayıcı çalışıyor → apt kendi dosyasını okur; paketi bittiğinde ya da adresi değiştiğinde apt.conf.d altındaki satır eski kalmıştır. Dosyayı güncelleyin ya da silin.

Tarayıcı hiçbir sayfayı açmıyor → Elle yöntemde alanlar yazıldığı anda geçerli olur; port yanlış yazılmış ya da SOCKS adresi HTTP satırına girilmiş olabilir. Yöntemi Hiçbiri yapıp sayfanın açıldığını görün, sonra satırları paket etiketine göre yeniden doldurun.

curl bağlantı reddedildi diyor → Port yazılmamışsa curl 1080’e gitmiştir. Komuttaki adresi panelde yazanla karşılaştırın; HTTP paketinde öneki http://, SOCKS paketinde socks5h:// yapın.

Parola doğru ama apt kimlik hatası veriyor → Parolada adres biçiminde anlamı olan bir karakter var. Parolayı adres satırından çıkarıp apt_auth.conf dosyasına taşıyın.

Chrome proxy’den çıkıyor, Firefox çıkmıyor → Firefox’ta bağlantı ayarı sistem ayarını kullanmaya ayarlı değildir ya da elle girilmiş başka bir adres vardır. Firefox’un kendi penceresinde seçeneği kontrol edin.

Snap ile kurulan uygulama proxy’yi görmüyor → Yalıtılmış paket masaüstü ayarını okumayabilir; uygulamanın kendi proxy ayarı varsa onu kullanın, yoksa aynı uygulamanın başka bir kurulum biçimini deneyin.

Her şey doğru ama bağlantı yine düşüyor → Sorun paketin kendisinde olabilir; proxy bağlantı hataları rehberindeki genel kontrol listesi protokol, port ve kimlik adımlarını sırayla geçer.

Ubuntu’da proxy ayarı tek yerden yapılamaz mı? Hayır. Masaüstü paneli grafik uygulamaları, komut seçeneği ya da ortam değişkeni terminal programlarını, apt.conf.d dosyası apt’yi kapsar. Bütün sistemi tek ayarla proxy’den geçirmek Ubuntu’nun sunduğu bir şey değildir; bu, Windows ve Mac rehberlerindeki düzenden en büyük farktır.

Ağ Vekili panelindeki Otomatik seçeneğine satıcının adresini yazabilir miyim? Hayır. Otomatik seçeneği yapılandırma içeren bir betik adresi ister; satın alınan paketin adresi ve portu Elle yöntemine yazılır.

SOCKS paketiyle apt çalışır mı? apt-transport-http kılavuzu socks5h şemasını destekler olarak sayar. Adres socks5h:// önekiyle Acquire::http::Proxy anahtarına yazılır. SOCKS paketiyle apt update denenmedi; cevap kılavuzdaki ifadeye dayanır.

Parolamı apt dosyasına yazmak güvenli mi? Kılavuz kimlik bilgisini adres yerine apt_auth.conf dosyasında tutmayı önerir. Dosya kök kullanıcıya ait olduğunda ve okuma izni yalnız ona verildiğinde parola diğer kullanıcılardan saklanır; ortak kullanılan bir bilgisayarda bu fark önemlidir.

Ayar sunucuda da aynı mı? Masaüstü paneli olmayan bir sunucuda yalnız terminal ve apt katmanları vardır; bu yazıdaki curl ve apt bölümleri sunucuda olduğu gibi geçerlidir.